ENDOMETRIOZ BILAN BOG‘LIQ BEPUSHTLIKDA TUXUMDON ZAXIRASI VA ULTRATOVUSH-DOPPLER KO‘RSATKICHLARINING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI

Dolzarbligi. Endometrioz reproduktiv yoshdagi ayollarda bepushtlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan surunkali ginekologik kasalliklardan biridir. Kasallikning ayniqsa tuxumdonlarni zararlovchi shakli — endometrioma — tuxumdon to‘qimasi va follikulyar apparatga ta’sir qilishi natijasida ovarian reserve pasayishiga olib kelishi mumkin. Ovarian reserve holatini baholashda anti-Müllerian gormon (AMH) va antral follikulalar soni (AFC) asosiy klinik ko‘rsatkichlar sifatida qo‘llanadi [1,2]. Meta-tahlillar endometriomasi bo‘lgan ayollarda AMH darajasi endometriomasiz ayollarga nisbatan pastroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan [3]. Shu bilan birga, endometrioma mavjudligi, uning ikki tomonlama joylashuvi va jarrohlik davolashining ovarian reservega ta’siri masalasi hozirgacha dolzarb bo‘lib qolmoqda. 2026-yilda e’lon qilingan tadqiqotlarda endometriomaning ultratovush morfologik xususiyatlari, AFC va AMH o‘rtasidagi bog‘liqlik hamda ushbu ko‘rsatkichlarning ovarian reserve pasayishini prognozlashdagi imkoniyatlari o‘rganilgan. Shu sababli ultratovush va Doppler ko‘rsatkichlarini ovarian reserve markerlari bilan birgalikda baholash endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikni individual boshqarish uchun istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.

Maqsad. Endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikda tuxumdon zaxirasi ko‘rsatkichlari — AMH va AFC — hamda tuxumdon va endometriyning ultratovush-Doppler parametrlarini kompleks o‘rganish, ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash va reproduktiv salohiyatni baholashning prognostik mezonlarini ishlab chiqish.

Materiallar va usullar. Tadqiqotga endometrioz bilan bog‘liq bepushtlik kuzatilgan reproduktiv yoshdagi ayollar jalb qilinishi rejalashtiriladi. Tadqiqot davomida klinik-anamnestik ma’lumotlar, endometriozning klinik bosqichi, endometrioma mavjudligi, uning o‘lchami va bir yoki ikki tomonlama joylashuvi baholanadi. Ovarian reserve serum AMH darajasi va transvaginal ultratovush yordamida aniqlanadigan AFC orqali baholanadi. Tuxumdon va bachadon qon oqimi Doppler ultratovush yordamida RI, PI, PSV va EDV kabi parametrlar asosida o‘rganiladi. Endometriyning qalinligi, tuzilishi hamda endometrial va subendometrial vaskulyarizatsiya ko‘rsatkichlari ham qayd etiladi. Olingan ma’lumotlar o‘zaro korrelyatsion va statistik tahlil yordamida baholanadi. Bunday kompleks baholash endometriozda ovarian reserve va ultratovush ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi klinik jihatdan muhim bog‘liqliklarni aniqlash imkonini beradi.

Kutilayotgan natijalar. Tadqiqot natijasida endometrioma xususiyatlari, ovarian reserve ko‘rsatkichlari va ultratovush-Doppler parametrlarining o‘zaro bog‘liqligi aniqlanishi kutiladi. Ayniqsa AMH va AFC ko‘rsatkichlarining endometrioma mavjudligi, uning bir yoki ikki tomonlama joylashuvi hamda tuxumdonning morfologik va gemodinamik xususiyatlari bilan munosabati baholanadi. Olingan ma’lumotlar asosida reproduktiv potensiali pasayish xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarni aniqlash va ularni individual reproduktiv taktika bo‘yicha stratifikatsiya qilish mezonlari ishlab chiqilishi mumkin. Hozirgi ma’lumotlar endometrioma va ovarian reserve o‘rtasidagi munosabat murakkab ekanligini ko‘rsatadi; xususan, 2026-yilgi meta-tahlilda endometrioma diametrining AMH bilan mustaqil bog‘liqligi aniq emasligi qayd etilgan. Shu sababli faqat kista o‘lchamiga emas, balki bir nechta klinik, ultratovush va laborator ko‘rsatkichlarning kombinatsiyasiga asoslangan yondashuv maqsadga muvofiqdir.

Xulosa. Tuxumdonlar rezervi, endometrioma morfologiyasi hamda tuxumdon va endometriyning ultratovush-Doppler parametrlarini kompleks baholash endometrioz bilan bog‘liq bepushtlikda reproduktiv potensialni chuqurroq tavsiflash imkonini beradi. Mazkur ko‘rsatkichlarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash kelgusida reproduktiv xavfni individual baholash va bemor uchun optimal davolash hamda reproduktiv taktika tanlashga yordam beruvchi prognostik algoritm ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.